لفظى پرداخته است . به زبان ديگر صنعت لفظى در آن جنبه طريقى دارد تا موضوعى . البته از اينكه گذشت نبايد اشتباه شود كه ما در « جهانگشا » با نثرى سر و كار داريم كه چون نثرهاى ادارى امروز ساده و خالى از تكلّف ادبى است ، بلكه به عكس چون عهد نويسندهء جهانگشا عهديست كه بازىهاى لفظى با فشار حيرت‌انگيزى خود را بقالب عبارات جا مىكنند و نويسنده چه بخواهد و چه نخواهد بايد تن باستعمال آنها دهد . لذا در اوج و حضيضهاى كلام « جهانگشا » گاه بجملاتى برميخوريم كه صنايع لفظى دست از كرشمه و طنّازى خود برنداشته و بجلوه‌گرى مشغولند ، و پاره‌اى از اوقات نيز اين جلوه‌گرىها خالى از لطف و زيبايى نيستند . . . . ظاهرا آنكه قصد تحقيق در كتاب « جهانگشا » دارد ، چون اين كتاب بحوادث تاريخى پرداخته است ، بايد زمينهء تحقيق خود را به دو قسمت كند : 1 - زمينهء لفظى 2 - زمينهء مضمونى البته قبل از بحث درين دو زمينه شايسته است كه توجّه مختصرى نيز بلغات مندرج در كتاب شود تا موضوع تحقيق او بهتر روشن گردد . لغات مندرج در « جهانگشا » لغات مهجور و نامأنوس « درّه » نيستند بلكه لغت فارسى و عربىاند كه در فرهنگها موجود و در محاورات مردمان بكارند . - غير ازين دو نوع لغت ، اصطلاحات منشيان دربارى و چند كلمهء گرجى و لغات تركى چون : « قول » و « سيورسات » و « ييلاميشى » و « يورغه‌مال » و « ايشيك آقاسى » و « مين‌باشى » و امثال آن در خلال كلمات زياد به چشم مىخورد كه حاكى از نفوذ زبان تركى به آن روزگار است . از لغات كه بگذريم مطالب كتاب ، همانطور كه گفته شد ، در دو « زمينهء لفظى » و « زمينهء مضمونى » بايد بشرح زير مورد بحث قرار گيرند : 1 - زمينهء لفظى : جملات و لغات جهانگشا كه درين زمينه واقع شده‌اند به نظر بايد از دو منظر مورد توجه افتند . الف : منظر صنايع لفظى و فنون ادبى .